Japan, het einde van een tijdperk
20 december 2025
In 1995 was het de laatste keer dat de Japanse beleidsrente zo hoog stond als 0,75%. Dertig jaar later heeft de Bank of Japan diezelfde drempel weer bereikt. Gouverneur Kazuo Ueda verhoogde afgelopen vrijdag de beleidsrente van 0,5% naar 0,75%, de tweede verhoging van 25 basispunten dit jaar. Het is een voorzichtige maar betekenisvolle stap weg van het grootste en langstlopende monetaire experiment ter wereld. Decennialang hanteerde Japan ultrasoepel monetair beleid om deflatie te bestrijden. Nu de inflatie hardnekkig boven de 3% blijft hangen, heeft de centrale bank weinig keus dan de teugels aan te halen. Voor Amerikaanse of Europese beleggers die gewend zijn naar de Federal Reserve of de ECB te kijken, lijkt een Japanse renteverhoging misschien een gebeurtenis in een ver land. Japan is uniek in het mondiale financiële systeem, maar wat daar gebeurt, kan schokgolven veroorzaken die wereldwijd voelbaar zijn.
De carry trade: gratis geld is op
De kern van Japan’s mondiale invloed ligt in de zogenaamde carry trade. Jarenlang was de Japanse yen dé valuta om goedkoop te lenen. Hedgefondsen en institutionele beleggers leenden massaal in yen tegen nagenoeg nul procent rente, om dat geld vervolgens te investeren in hoger renderende activa: Amerikaanse staatsobligaties, Europese aandelen, opkomende markten. Het verschil in rente was pure winst, zolang de yen zwak bleef.
Dit mechanisme maakte de yen paradoxaal genoeg tot een safe haven. Bij financiële onrust verkochten carry traders hun posities en wisselden terug naar yen om hun leningen af te lossen. Het gevolg: elke keer wanneer er stress was op de markten, steeg de yen. Een appreciatie van de Japanse munt ging hand in hand met dalende aandelenkoersen en stijgende volatiliteit elders.
Nu Japan de rente verhoogt, wordt dit spel fundamenteel anders. Een stijgende rente maakt lenen in yen duurder en zorgt doorgaans voor een sterkere munt, niet of (nog) niet afgelopen vrijdag. Beide factoren maken de carry trade minder aantrekkelijk en in extreme gevallen zelfs verliesgevend. In dat scenario worden beleggers gedwongen hun posities af te bouwen, wat kan leiden tot gedwongen verkopen van aandelen, obligaties en andere activa wereldwijd.
Historische precedenten
De geschiedenis leert ons hoe pijnlijk een dergelijke afwikkeling kan zijn. Grote yen-carry unwinds droegen bij aan scherpe marktdalingen in 1998, 2007, 2016 en 2021. Het meest recente voorbeeld dateert van de zomer van 2024. In augustus 2024 zorgde een combinatie van zwakke Amerikaanse arbeidsmarktcijfers en BOJ-verkrapping voor een perfecte storm. De Nikkei 225 kende de grootste eendaagse daling sinds 1987, terwijl de S&P 500 in drie dagen meer dan 6% verloor. De VIX schoot omhoog.
Dergelijke marktbewegingen zijn doorgaans kortdurend, en de BOJ heeft haar recente stap zorgvuldig gecommuniceerd. Maar het risico van een nieuwe carry-trade-crisis is niet verdwenen. Integendeel: de yen nadert opnieuw niveaus die in de zomer van 2024 het Japanse ministerie van Financiën tot interventie dwongen. Als de inflatie in Japan hardnekkiger blijkt dan verwacht, of als de BOJ gedwongen wordt sneller te verkrappen, kan een scherpe yen-appreciatie een wijdverbreide deleveraging in gang zetten.
De thuiskomst van Japans kapitaal
Er speelt nog een tweede dynamiek. Decennialang hebben Japanse pensioenfondsen, verzekeraars en particuliere beleggers hun kapitaal de wereld over gestuurd op zoek naar rendement dat thuis niet te vinden was. Nu binnenlandse rendementen stijgen, wordt thuisblijven relatief aantrekkelijker.
Als Japanse beleggers hun buitenlandse posities gaan afbouwen en kapitaal repatriëren, heeft dat gevolgen. Het kan de dollar en euro onder druk zetten, aandelenkoersen drukken en obligatierentes opdrijven, ook in landen als de Verenigde Staten.
Voorlopig is daar nog weinig van te merken. In de eerste elf maanden van dit jaar kochten Japanse beleggers per saldo voor 102 miljard dollar aan buitenlandse effecten, een veelvoud van de 4,4 miljard in heel 2024. De zwakke yen maakt buitenlandse activa nog altijd aantrekkelijk.
Politieke druk en economische realiteit
De BOJ opereert niet in een vacuüm. Premier Sanae Takaichi, die in oktober aantrad, bouwde haar economische programma ‘Sanaenomics’ of Abenomics 2.0 op ultralaag monetair beleid, een zwakke yen en, ja, meer overheidsuitgaven. Toen de obligatiemarkten vorige maand in opstand kwamen en de yields naar achttienjarige hoogtepunten stuurden, sprak men al van een ‘Japans Liz Truss-moment’. Takaichi bond in, en de weg voor vrijdags rentebesluit lag open.
De meeste Japan-experts erkennen inmiddels dat een kwarteeuw van nulrente meer kwaad dan goed heeft gedaan. In plaats van de animal spirits nieuw leven in te blazen, heeft gratis geld de urgentie weggenomen om te hervormen: bureaucratie verminderen, arbeidsmarkten flexibiliseren, een startup-ecosysteem opbouwen, productiviteit verhogen, de loonkloof tussen mannen en vrouwen dichten. Japanse bedrijven hadden geen prikkel om te herstructureren of te innoveren.
De verbeterde corporate governance van de afgelopen jaren heeft de Nikkei naar recordhoogtes gestuwd. Maar een Japans antwoord op Chinese successen als BYD of DeepSeek, of een helder plan om in te halen in de halfgeleiderrace, ontbreekt nog steeds. En Sanaenomics heeft weinig te zeggen over het verhogen van Japans concurrentiekracht – wel veel over het voortzetten van Japan’s rol als wereldwijde geldautomaat.
Japan is niet langer de stabiele bron van goedkoop kapitaal die het decennialang was. De carry trade die zoveel rendement genereerde, kan evengoed een bron van instabiliteit worden. De yen als safe haven? Dat mechanisme kan in zijn tegendeel omslaan wanneer stijgende Japanse rentes carry traders dwingen tot liquidatie. En Japans kapitaal dat jarenlang de rest van de wereld financierde, kan langzaam naar huis terugkeren.
In een wereld waar geopolitieke spanningen toenemen, Trump’s handelsoorlog onzekerheid zaait en centrale banken uiteenlopende koersen varen, is de Japanse normalisatie een factor om scherp in de gaten te houden. Het tijdperk van gratis Japans geld loopt ten einde.
Han Dieperink, Chief Investment Officer
Abonneer op deze nieuwsbrief via www.aureus.eu/nieuwsbrief
Gerelateerde artikelen
Een verrassende eerste ronde
Brazilië draait na Argentinië naar rechts. Wat betekent de verkiezingsuitslag voor Zuid-Amerika en voor beleggen in Brazilië?
Meer lezen
De winst doet het werk
Sinds begin juni beweegt de beurs vooral zijwaarts. Nu lijkt daar voorzichtig een einde aan te komen. De winsten van bedrijven zijn al die tijd gestegen, maar de koersen bleven bijna gelijk.
Meer lezen
Financiële steun voor topsporters
Talent alleen wint geen medailles. Zonder financiële steun voor topsporters blijft zelfs het grootste talent vaak gewoon onbenut.
Meer lezen
