Het casino is niet het probleem

Afgelopen weekend besprak het NRC het nieuwe boek van politiek econoom Ann Pettifor: The Global Casino. How Wall Street Gambles with People and the Planet. Pettifor, directeur van de Britse denktank PRIME, trekt daarin een alarmerend beeld van het wereldwijde financiële systeem. Ze beschrijft het als een privaat, aan weinig regels gebonden stelsel dat direct ingrijpt op pensioenen, de prijs van brood, energie en huisvesting, en dat het nationale overheden lastig maakt om sociaal beleid te voeren. De titel verwijst naar Casino Capitalism van Susan Strange uit 1986, en de boodschap is in essentie dezelfde: financiële markten zijn een gokpaleis geworden waarin de samenleving verliest. Pettifor pleit voor een terugkeer naar de International Clearing Union die Keynes in 1943 ontwierp: een gereguleerd internationaal betalingssysteem dat kapitaalstromen aan banden legt en de dominantie van de dollar doorbreekt. Meer overheidscontrole, strakkere regulering, minder vrijheid voor kapitaal. Het is een aantrekkelijk narratief, zeker na de crisis van 2008, maar het miskent een aantal fundamentele inzichten die al decennia standhouden.

De vergelijking met een casino is retorisch effectief maar intellectueel oneerlijk. In een casino is het spel per definitie een nulsomspel met een negatieve verwachtingswaarde voor de speler. Financiële markten daarentegen zijn een mechanisme voor prijsvorming en kapitaalallocatie dat, ondanks al zijn imperfecties, welvaart heeft gecreëerd op een schaal die geen enkele planbureau ooit heeft gerepliceerd. Benjamin Graham begreep dat al in de jaren dertig: de markt is op korte termijn een stemmachine, op lange termijn een weegmachine. Die weegmachine werkt niet perfect, niet altijd snel genoeg, maar structureel beter dan welk alternatief ook.

Pettifor gebruikt SoftBank als schrikbeeld van speculatieve excessen. Masayoshi Son is onmiskenbaar een visionair, hij zag eerder dan vrijwel iedereen het potentieel van Yahoo,  het mobiele internet en investeerde in Alibaba toen dat nog een start-up was. Dat zijn latere Vision Fund te groot, te snel en met te veel hefboom opereerde, doet aan dat visionair vermogen niets af. Maar het illustreert wel waar Pettifor de verkeerde conclusie trekt. Want wat zij onvermeld laat, is dat de markt zelf dit corrigeerde. De koers van SoftBank daalde dramatisch, investeerders leden verliezen, en het fonds moest zijn strategie fundamenteel herzien. Dat ís de tucht van de vrije markt. Het systeem bevat zijn eigen correctiemechanisme, mits overheden dat mechanisme laten werken in plaats van verliezen te socialiseren via bail-outs.