Duitsland: van sparen naar beleggen

Duitsers zetten hun geld het liefst op een spaarrekening of in veilige obligaties. Aandelen vinden ze te riskant. Die voorzichtigheid heeft historische redenen. De hyperinflatie van 1923 maakte het spaargeld van een hele generatie waardeloos. En toen de aandelen van Telekom rond het jaar 2000 als “volksaandeel” werden aangeprezen en daarna instortten, was het wantrouwen compleet. Ook in Nederland zijn er na een de dotcomzeepbel 1 miljoen beleggers minder en is vrijwel iedereen de campinghausse vergeten. Net als Nederlanders nemen Duitsers te weinig risico. Dat kost het land geld, want wie tientallen jaren blijft sparen, mist het rendement dat aandelen op de lange termijn opleveren.

Waarom de Duitse pensioenhervorming niet langer kan wachten

De regering-Merz wil die gewoonte doorbreken, en de druk is groot. Het Duitse stelsel werkt nu volgens het omslagstelsel. Werkenden betalen direct de pensioenen van gepensioneerden. Dat systeem loopt vast door de vergrijzing. Het staatspensioen kost inmiddels zo’n 360 miljard euro per jaar, ongeveer 8 procent van de economie. De premies dekken dat allang niet meer, dus vult Berlijn de gaten met gewone belastinginkomsten. Zonder ingrijpen stijgen de premies of de subsidies onhoudbaar hard, ten koste van andere zaken zoals defensie.

Een nieuwe pensioenpijler naar Zweeds voorbeeld

De pensioenhervorming is daarom het hart van een breed pakket van 34 maatregelen dat de coalitie van CDU/CSU en SPD begin juli presenteerde. Voor de zwakke regering-Merz is het bijna een laatste redmiddel. De kanselier is impopulair en de AfD staat in alle peilingen bovenaan. Toch is het de moedigste stap sinds de versoepeling van de schuldenrem, de Duitse begrotingsregel die de staatsschuld beteugelt. Een commissie van experts deed 33 aanbevelingen. Het kernpunt is een nieuwe pensioenpijler naar Zweeds voorbeeld. Werkgever en werknemer gaan samen verplicht inleggen in een centraal beheerd aandelenfonds van de staat. De inleg begint met een half procent van het brutoloon en loopt op tot twee procent in 2031. Daarnaast wordt de pensioenleeftijd gekoppeld aan de levensverwachting: van 67 naar 67,5 jaar in 2041, en pas rond 2091 richting 70 jaar. Ook wordt vervroegd stoppen na 45 werkjaren beperkt, om het vertrek van ervaren werknemers af te remmen.

De psychologie achter van sparen naar beleggen

Voor beleggers is niet de techniek het interessantst, maar de psychologie erachter. De Duitse spaarder komt uit zichzelf niet in beweging. Angst voor verlies en gewoonte houden hem op de spaarrekening. Door mensen automatisch in een beleggingsfonds te plaatsen, in plaats van hen zelf te laten kiezen, neemt de overheid die drempel weg. Consequent beleggen, goed spreiden en lang volhouden lukt de meeste mensen zelf niet. Via de standaardkeuze gebeurt het nu vanzelf. Dat deze aanpak werkt, laat Zweden zien. Het staatsfonds AP7 is daar sinds 2000 de standaardkeuze en belegt breed in wereldwijde aandelen tegen lage kosten.

Dertig miljard euro extra naar de beurs

De gevolgen voor de markt kunnen groot zijn. De verplichte pijler alleen brengt naar schatting 30 miljard euro per jaar naar de beurs. Belangrijker dan het bedrag is wat het teweegbrengt: het laat een beleggingscultuur groeien in een land dat die tot nu toe miste. Daarmee loopt Duitsland eindelijk in de pas met Nederland, Denemarken en Zweden, die hun stelsel al veel eerder aanvulden met een pijler die via de markt wordt gefinancierd.

Waarom Nederland hiervan profiteert

Juist voor Nederland is dat interessant. Zolang de grootste economie van Europa vasthield aan een puur omslagstelsel en aan zijn afkeer van aandelen, bleef de Europese kapitaalmarktunie steken, het plan om de nationale beurzen tot één markt te smeden. Nu de Duitse spaarder deels belegger wordt, groeit het draagvlak voor diepere, beter geïntegreerde markten. De rapporten van Draghi en Letta over de toekomst van de Europese economie lieten zien dat Europa zijn spaargeld vooral naar de Verenigde Staten brengt in plaats van het thuis te laten renderen. Als Duitsland dat geld deels thuishoudt, ondersteunt dat op termijn Europese aandelen, de beursinfrastructuur en mogelijk de euro. Nederland heeft daar dubbel baat bij. Als land met de grootste pensioenpot van Europa profiteert het van diepere markten, en zijn pensioensector heeft precies de kennis die Duitsland nu inkoopt: breed gespreide lifecycle-fondsen, waarin de beleggingsmix met de leeftijd meebeweegt, met de standaardkeuze als motor. Die Nederlandse expertise wordt zo een exportproduct. Bovendien is Duitsland onze grootste handelspartner, dus een Duitse economie die weer op gang komt, helpt de Nederlandse export mee.

Twee landen, één bestemming

Opvallend is wel dat beide landen elkaar vanuit tegengestelde richting naderen. Duitsland bouwt een kleine kapitaalgedekte pijler, gefinancierd uit belegd vermogen, bovenop zijn omslagstelsel, terwijl Nederland met de Wet toekomst pensioenen juist van collectieve uitkeringen naar meer individuele beleggingspotjes beweegt. Toch komen ze uit bij hetzelfde principe: een pensioen dat via de kapitaalmarkt meegroeit, met de standaardkeuze als sturend mechanisme. En het toont dat Berlijn een hardnekkig probleem durft aan te pakken, terwijl de pensioenhervorming in Frankrijk al jaren muurvast zit.

Duitsland verandert langzaam van een land van spaarders in een land van beleggers, via een simpel maar krachtig middel: de standaardkeuze. Als de hervorming standhoudt, is dit een van de belangrijkste veranderingen voor de Europese kapitaalmarkten in tientallen jaren. Niet omdat Duitsers ineens van risico houden, maar omdat het systeem hen een duwtje geeft dat ze zichzelf nooit zouden hebben gegeven.

Han Dieperink, Chief Investment Officer 

Disclaimer

Abonneer op deze nieuwsbrief via www.aureus.eu/nieuwsbrief