Disruptieve innovatie: zelfrijdende auto’s en verdwijnende treinen
30 juli 2026
Tien jaar geleden klonk een voorspelling van de Boston Consulting Group stellig: Zodra de zelfrijdende auto van deur tot deur zou rijden, zou minstens veertig procent van de treinreizigers overstappen. De trein zou in een neerwaartse spiraal belanden: minder reizigers, hogere kosten per rit door de vele vaste lasten, en uiteindelijk hogere prijzen of geschrapte diensten, wat opnieuw reizigers zou wegjagen. Bestuurders kregen de raad om nú te handelen, want investeringen in treinstellen en infrastructuur gaan dertig tot vijftig jaar mee en zouden anders als verloren activa eindigen.
Inmiddels zijn er meer dan 10.000 zelfrijdende robotaxi’s. Toch is de trein nog niet ontspoord. De robotaxi concurreert vooral met de korte stadsrit, de taxi en de deelauto, nog niet met het forensenspoor tussen steden. En autonoom vrachtvervoer, ooit hét symbool van de omwenteling, staat nog nauwelijks op de openbare weg. De richting van de voorspelling klopte. De timing niet.
Edison en de timing van de transitie
In 1895 zei Thomas Edison dat het slechts een kwestie van tijd was voordat elke grote stad wagens met motoren zouden rijden in plaats van paard en wagens. Een jaar later reed de eerste gemotoriseerde vrachtwagen. Toch duurde het nog zo’n twintig jaar voordat de vrachtwagen echt gemeengoed werd. Het is vaak makkelijker om de toekomst te zien aankomen dan om te voorspellen hoe snel ze arriveert. Interessanter is hoe koetsiers reageerden op een beroep dat overbodig dreigt te worden, nog vóór het zover was. Toen de motorwagen in aantocht was, stopten juist jonge mensen met het vak, terwijl er landelijk nog maar tienduizend vrachtwagens rondreden. De gemiddelde leeftijd in het beroep liep op, de groep kromp, en het mennen van paarden werd een baan voor oudere mannen. Nog voordat de techniek doorbrak, was het beroep al aan het verdwijnen. Niet door de machine zelf, maar door de verwachting ervan.
Chauffeurs verdwijnen
Op dit moment is het beroep van chauffeur nog altijd het meest populaire beroep onder mannen wereldwijd. In de Verenigde Staten lopen twee miljoen chauffeurs van zware trucks en trekker-opleggers de grootste risico’s. Zij maken lange ritten over de snelweg en hebben weinig neventaken. Dat is precies het werk dat ontwikkelaars van zelfrijdende auto’s als eerste willen automatiseren. In de Californische postcodegebieden waar zelfrijdende auto’s zijn getest, daalde het aantal vrachtwagenrijbewijzen 0,6 tot 1 procentpunt sterker dan in buurgebieden zonder die auto’s.
Nog opvallender is hoe het nieuws zich verspreidt. Ook ver buiten de testgebieden daalde het aantal nieuwe vrachtwagenrijbewijzen harder naarmate mensen socialer verbonden waren met de plekken waar de auto’s reden, vooral via vrienden en kennissen die ze met eigen ogen zagen. Robotaxi’s zijn geen zelfrijdende trucks, maar wie er een ziet rijden, voelt blijkbaar het einde van een tijdperk naderen. Bij jonge chauffeurs was de terugval ongeveer twee keer zo groot als bij oudere. Dat is logisch: voor wie nog een heel arbeidsleven voor zich heeft, weegt het risico op een verdwijnend beroep het zwaarst. En het effect zat juist bij de langeafstandschauffeurs, niet bij de buschauffeurs en bezorgers, van wie het werk veel minder makkelijk te automatiseren is. De verwachting van disruptie veranderde het gedrag lang voordat er ook maar één baan verdween.
Menselijk kapitaal als bezit
Voor professionals in de financiële wereld, bijvoorbeeld risicomanagers en beleggers is dat herkenbaarder dan het lijkt. Het inkomen uit werk is eigenlijk het rendement op je menselijk kapitaal: een bezit dat je niet kunt verkopen, maar dat wel elk jaar iets oplevert. Zolang dat bezit veilig voelt, gedraagt een huishouden zich anders dan wanneer het risicovol wordt. En zelfrijdende auto’s maakten het menselijk kapitaal van een trucker in één klap risicovoller.
De chauffeurs die bleven, gingen méér uren maken en eisten een hogere beloning, een risicopremie voor een onzeker beroep en een buffer voor slechtere tijden. Tegelijk namen ze minder vaak een hypotheek. Wie zijn veiligste bezit ineens wankel ziet worden, wil niet ook nog vastzitten aan een groot, moeilijk verkoopbaar huis met vaste lasten. Zelfs de uitgaven aan alcohol en tabak liepen op onder de meest blootgestelde chauffeurs, een teken van oplopende spanning. Kortom: mensen herwaardeerden hun eigen portefeuille, met hun baan als grootste positie, nog voordat die baan echt in gevaar was.
Het is dus een voorspelling die zichzelf wáár maakt Als mensen zich terugtrekken uit een beroep dat ze riskant vinden, wordt arbeid daar schaarser en duurder. En hoe duurder de arbeid, hoe groter de prikkel voor bedrijven om juist díe taken te automatiseren. Zo jaagt de verwachting van vervanging de vervanging zelf aan. Verwachtingen zijn geen passieve inschatting van de toekomst, maar een economische kracht die de toekomst vormgeeft. De markt werkt niet anders.
Een verhaal over disruptie verplaatst kapitaal, talent en waarderingen ver voordat de techniek volwassen is. Soms versnelt die anticipatie de uitkomst, doordat geld en talent naar de nieuwe speler stromen. Soms werkt ze averechts, doordat er te veel wordt geïnvesteerd, de verwachtingen te ver vooruitlopen en de teleurstelling volgt. Beide zien we vandaag: de AI-golf trekt enorme investeringen aan op basis van verwachte vraag, terwijl jongeren opleidingen mijden op basis van verwachte overbodigheid. Het is dezelfde beweging: verwachtingen die hun werk doen voordat de feiten er zijn.
De kunst van te vroeg gelijk hebben
Op financiële markten is te vroeg gelijk hebben nauwelijks te onderscheiden van ongelijk hebben. Wie in 2016 het einde van het spoor inprijsde, of een jaar later het einde van de vrachtwagenchauffeur, heeft waarschijnlijk gelijk, maar moest een decennium van tegenvallende werkelijkheid overleven voordat dat gelijk iets waard werd. Het “verouderde” bedrijf bleef ondertussen gewoon geld verdienen. Timing is the key to everything.
Han Dieperink, Chief Investment Officer
Abonneer op deze nieuwsbrief via www.aureus.eu/nieuwsbrief
Gerelateerde artikelen
Financiële repressie
Het IMF waarschuwt voor de terugkeer van financiële repressie Wat betekent dit stille schuldenmiddel eigenlijk voor obligaties en aandelen?
Meer lezen
Stijgende rente is een teken van kracht
De stijgende rente zorgt voor onrust, maar vertelt een verhaal van kracht: van groei, winst en eerlijk rendement.
Meer lezen
Deglobalisering of reglobalisering?
Deglobalisering lijkt onvermijdelijk, maar de cijfers vertellen een ander verhaal: de wereldhandel verandert van vorm, niet van richting.
Meer lezen
