De terugkeer van de sterke staat

Overheden moeten zich zo min mogelijk bemoeien met de economie. Die tijd is voorbij. Overheden in rijke landen nemen de leiding. Van Amerika tot Europa, van Japan tot Zuid-Korea: regeringen grijpen steeds vaker in. Wat vaak begon als een tijdelijke reactie op een crisis, zorgt nu voor een steeds grotere controle van de overheid over de economie. Volgens het IMF is het aantal keren dat overheden ingrijpen in de industrie sinds 2020 bijna verdubbeld. Alleen al in 2023 waren er meer dan 2.500 nieuwe maatregelen wereldwijd. Twee derde daarvan verstoorde de vrije handel. De grootste economieën, China, de EU en de VS, zijn samen verantwoordelijk voor bijna de helft van alle nieuwe regels. Opvallend is dat ontwikkelde landen nu actiever zijn dan de steeds liberalere opkomende markten.

Nieuwe redenen voor ingrijpen

Voorheen ging het vooral om het klimaat en groene energie. Nu gaat het steeds vaker om nationale veiligheid en het beschermen van belangrijke industrieën. In de EU steeg het aandeel van maatregelen voor nationale veiligheid van minder dan 20% naar meer dan 40% in korte tijd. Klimaat is nog steeds belangrijk, maar strategische belangen komen nu op de eerste plaats. Overheden willen niet meer afhankelijk zijn van andere landen voor belangrijke producten. Ze willen zelf kunnen maken wat ze nodig hebben. Dit is een grote verandering in het denken over de economie.

Amerika investeert miljarden

De Verenigde Staten lopen voorop in deze trend. Onder de noemer CHIPS and Science Act werd er fors geïnvesteerd in de chipindustrie. De Taiwanese chipmaker TSMC investeert nu $165 miljard in een fabriek in Arizona. In augustus 2025 kocht de Amerikaanse overheid zelfs een deel van chipmaker Intel voor $11 miljard. De overheid wordt dus mede-eigenaar van bedrijven. De Inflation Reduction Act geeft honderden miljarden voor groene energie. Maar er zitten strenge regels aan: producten moeten in Amerika gemaakt worden. Het ministerie van Defensie koopt nu aandelen in bedrijven die belangrijke grondstoffen maken. Het stelt ook minimumprijzen vast voor zeldzame metalen. Dit zijn dingen die je eerder in China zou verwachten dan in Amerika.

Europa reageert

Na de oorlog in Oekraïne en de Amerikaanse wetten kwam de EU met het Green Deal Industrial Plan. In juni 2025 kwam er een nieuw kader voor staatssteun: de Clean Industrial Deal. Dit blijft gelden tot eind 2030. Landen mogen nu veel meer steun geven aan bedrijven. Het eerste project onder deze nieuwe regels was een Frans programma van €11 miljard voor windenergie op zee. De Europese Investeringsbank gaat €45 miljard investeren in schone energie tegen 2027. Dat is 50% meer dan eerder gepland. De EU werkt ook aan nieuwe regels die bedrijven dwingen om Europese producten te kopen. ‘Made in Europe’ wordt steeds belangrijker.

De strijd om grondstoffen

Een belangrijk slagveld is de strijd om zeldzame grondstoffen. Deze metalen zitten in smartphones, elektrische auto’s en wapens. Amerika is voor 70% afhankelijk van China voor deze materialen. Voor 12 van de 50 belangrijkste mineralen is Amerika volledig afhankelijk van import. Daarom investeert de Amerikaanse overheid nu fors. Het ministerie van Energie gaf in december 2025 $134 miljoen vrij voor projecten met zeldzame metalen. Het Pentagon koopt direct aandelen in mijnbouwbedrijven. Er zijn akkoorden gesloten met Australië en Japan om samen grondstoffen te winnen.

Links én rechts zijn het eens

Wat opvalt: zowel linkse als rechtse politici steunen dit beleid. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat sectoren zoals defensie, bouw, en belangrijke grondstoffen steun krijgen van zowel Democraten als Republikeinen. Meer dan 75% van beide groepen is voorstander. Alleen groene energie blijft een discussiepunt. Democraten zijn sterk voor, Republikeinen tegen. Maar over het grotere plaatje zijn ze het eens: Amerika moet minder afhankelijk worden van China. Amerika moet zelf weer dingen maken. Dit betekent dat de trend zal doorgaan, wie er ook aan de macht is. Het IMF noemt dit ‘geo-economische fragmentatie’. De wereldeconomie valt uiteen in blokken. Het aantal maatregelen dat handel verstoort steeg van 600 in 2017 naar meer dan 3.000 per jaar in 2022, 2023 en 2024. Dit zal in 2025 zo doorgaan.

De overheid als ondernemer

Wat we zien is de terugkeer van de overheid als economische speler. De ‘onzichtbare hand’ van de markt maakt plaats voor de ‘zichtbare hand’. De overheid kiest welke sectoren belangrijk zijn. De overheid bepaalt waar het geld naartoe gaat. De overheid koopt zelfs aandelen in bedrijven. Maar wie bepaalt welke sectoren ‘strategisch’ zijn? Hoe kiest de overheid de winnende bedrijven? Uit het onderzoek van IMF komt dat overheidssteun aan een industrie leidt tot slechts 0,5% meer groei na drie jaar. Dat is niet veel.

Voor beleggers verandert er veel. Het gaat niet meer alleen om welk bedrijf het beste product heeft. Het gaat er ook om welke sectoren de overheid steunt. Defensie, bouw, grondstoffen en chips krijgen veel steun. Bedrijven in deze sectoren hebben een voordeel. Kijk naar welke sectoren steun krijgen van zowel linkse als rechtse politici. Die sectoren zijn het veiligst, want de steun blijft ook na verkiezingen. Defensie en grondstoffen zijn goede voorbeelden. Groene energie is riskanter omdat de steun kan wegvallen als de regering verandert. Maar er zijn ook risico’s. Te veel overheidssteun kan leiden tot verspilling en overcapaciteit. China heeft dit meegemaakt met staal en zonnepanelen. De vraag is of westerse landen deze fouten kunnen vermijden.

De sterke staat is terug. Spanningen tussen landen, problemen met leveringsketens, de strijd om technologie en de klimaatcrisis dwingen overheden om in te grijpen. Het geloof in de vrije markt is vervangen door een focus op nationale veiligheid en eigen productie. Voor Nederland en Europa is dit zowel een uitdaging als een kans. De uitdaging is om geen schadelijke subsidiewedloop te starten. De kans is om samen een slim Europees industriebeleid te maken dat ons sterker maakt zonder de markt te verstoren.

Han Dieperink, Chief Investment Officer 

Disclaimer

Abonneer op deze nieuwsbrief via www.aureus.eu/nieuwsbrief