AI en banen: versterking komt vóór verdringing

Toch is enig realisme op zijn plaats. Nieuw onderzoek laat zien dat de uitkomsten deze keer minder zeker zijn dan bij eerdere technologische golven. Er zijn meerdere mogelijke scenario’s. In het ene scenario blijft AI beperkt en gaan veel banen verloren. In het andere scenario groeit AI sterk door en blijft de werkgelegenheid op peil. Welk scenario werkelijkheid wordt, staat nog niet vast.

Wat leert de geschiedenis?

Morgan Stanley heeft deze vijf grote innovatiegolven in de Verenigde Staten onderzocht, van de industriële revolutie tot het internet. Wat al deze golven met elkaar verbindt, is het General Purpose Technology-concept, of GPT. Dat zijn technologieën met een breed toepassingsbereik die over tijd rijpen en uiteindelijk in vrijwel alle sectoren doordringen, zoals het wiel, de drukpers en de computer. Elke GPT doorloopt drie fasen: eerst een experimentele fase waarin de mogelijkheden nog onbekend zijn, dan een expansiefase waarin de technologie breder beschikbaar en betaalbaarder wordt, en tot slot een transformatiefase waarin de samenleving zelf fundamenteel verandert. Neem als voorbeeld de auto, die begon als curiositeit, werd vervolgens breed toegankelijk, en transformeerde uiteindelijk de stedelijke inrichting volledig met voorsteden, drive-ins en winkelcentra.

Kenmerkend voor perioden waarin een oude golf zijn hoogtepunt bereikt en een nieuwe opkomt, zijn bredere maatschappelijke transformaties. Multidisciplinaire experts winnen aan belang: mensen die meerdere vakgebieden beheersen en die combineren op vernieuwende manieren, zoals nu onderzoekers die genetica en machine learning samenbrengen. Die kruisbestuiving tussen disciplines is een belangrijke aanjager van innovatie.  Voor de zesde golf is er een cluster van technologieën dat worden aangeduid met BANG: Bits, Atoms, Neurons en Genes. Bits, de bouwstenen van digitale informatie, hebben hun impact al bewezen. Atoms verwijst naar nanotechnologie, de wetenschap van materialen op moleculair en atomair niveau, die de auteur beschouwt als een van de meest waarschijnlijke nieuwe GPTs. Neurons staat voor neurowetenschap, die zowel ons begrip van het menselijk lichaam als de ontwikkeling van AI beïnvloedt. Genes ten slotte verwijst naar genetica, een snel groeiend vakgebied met vergaande consequenties voor gezondheid en ecologie. Wie begrijpt hoe technologische golven zich in het verleden hebben voltrokken, kan de volgende beter herkennen en zich er tijdig op voorbereiden.

Het patroon is namelijk telkens hetzelfde. Technologie verstoort arbeidsmarkten, maar vergroot uiteindelijk de werkgelegenheid en verhoogt de welvaart. Tijdens de eerste industriële revolutie daalde het aandeel boeren van 75 naar ruim 50 procent. Tegelijk verdubbelden de banen in de industrie en de bouw. Rond 1950 was het aandeel van de landbouw verder gedaald naar ongeveer 20 procent. Er waren toen meer kantoorbanen dan fabrieksbanen. Het internet deed iets vergelijkbaars. Veel middenkaderbanen verdwenen, maar de vraag naar softwareontwikkelaars en data-analisten steeg sterk.

Elke golf volgt een vast patroon. Eerst komt een periode van grote investeringen. Daarna volgt een fase waarin de productiviteitswinst zich verbreedt en de arbeidsmarkt zich aanpast. De grote verstoring komt meestal pas wanneer bedrijven de technologie diep in hun werkprocessen hebben opgenomen. En verdringing van banen is zelden gelijk verdeeld. Zij concentreert zich in bepaalde taken en sectoren. Elders ontstaan juist nieuwe functies.